Weekreflecties zijn lastig als je een periode weinig leest, geen debatten volgt en ‘slechts’ het dagelijkse nieuws volgt via een paar online kanalen. Dan is de neiging om alleen te schrijven over de oranje sinaasappel in de VS toch best groot. Ik vroeg mij deze dagen af wie binnenkort het idee uitvoert om het persen van een sinaasappel als daad van protest te zien. Persen en verorberen, probleem opgelost. Een mooie performance denk ik, beetje aankleden met mooi tafellaken, katheder en goed ingezoomd op het persmoment (dubbele betekenis), ik zie de performance zo voor mij. Over performances, dat kunstgenre is eindelijk volwassen geworden schrijft Joke de Wolff in Trouw. Of is de performance nu meer afgestemd op de wensen van een breed publiek?
Vreemd eigenlijk dat De Wolff de performancekunst nu als volwassen bestempeld, het genre bestaat al ruim 60 jaar. In de Nederlandse wetgeving is iemand vanaf 50 jaar al een oudere, zelfs van monumentale leeftijd. In het artikel verschuift zij het woord volwassen naar geaccepteerd. Dat dekt denk ik beter de lading en maakt de analyse nog treuriger, geaccepteerd zijn is dus volwassen. Ze omschrijft in het twee pagina’s tellende artikel de verandering in de performance kunsten (Joke de Wolff, ‘Niet langer alleen maar bloot of bloederig: de performance is eindelijk volwassen’, in Trouw, zaterdag 10 januari 2026, pp 18-19). Van het grootse orgie-theater van de Weense groep Aktionismus naar het werk van Tino Sehgal nu in De Pont. De verandering is het weghalen van de schok, gruwelmomenten en ook de positieve verrassing, en daarvoor terug kregen wij bewondering voor de maker en risicoloos deelnemen.
Het is naar mijn beeld de gentrificatie van de performancekunst. Het schuurt niet meer, en als het schuurt, word je vooraf gewaarschuwd. Let op, mogelijke handelingen die als choquerend worden ervaren en menselijk naakt. Juist dat ontbreken van die waarschuwing zorgde voor de hevige reacties in de jaren ’70 en ’80. Het brak met de gevestigde orde en de burgerlijke cultuur. De kunstvorm was snel volwassen, juist doordat deze veel heftige reacties opriep.
Dat de performance kunst ons juist confronteert door ons even uit het veilige bestaan los te halen, zorgt dat wij waardering hebben voor dat wat wij hebben. En nieuwe perspectieven biedt op dat wat wij zouden kunnen hebben. Normen en waarden worden herijkt.
Bijvoorbeeld door ons tussen twee blote mensen te zetten (Marina Abramović), 365 dagen lang bewust buiten op straat te leven (Tehching Hsieh), ons laten deelnemen aan een driedaagse offerceremonie vol bloed en suggestieve handelingen (Hermann Nitsch) of masturberen onder een houten lamp (Vito Acconci). En ons ook bewust maken hoever mensen soms kunnen gaan (Abramović gaf bezoekers 3 uur de tijd om van alles met haar te doen, waarbij haar met een mes te steken voor sommige bezoekers ook een reële optie werd).
Schikken naar de vormloze smaak van het saaie, het niet meer bevragen van de norm en vooral de norm laten zien. Het lijkt dat dit de trend wordt van 2026 als het gaat om de kunst. Want de reden dat ik De Wolff’s artikel las, was een verwijzing naar de komende kunstbiënnale in Venetië. En in de voorbereiding op die tentoonstellingen komt ook het gevoel op dat niemand discussies wil. Het moet vooral politiek gevrijwaard zijn. Niet meer schuren.
De organisatie van de biënnale onthoudt zich van iedere reactie op deelname van landen als Israël, Rusland en ieder ander land dat politiek gevoelig ligt. En we zien ook dat landen deelnemers terugtrekken, juist om verwachte politisering van hun bijdrage, zoals Zuid-Afrika en Australië. De andere optie gebeurde in de Verenigde Staten, waarbij de gekozen kunstenaar zichzelf terugtrok. De ‘vervanger’ is in de Verenigde Staten al gewaarschuwd dat deelname aan de Venetiaanse biënnale namens de VS zijn carrière geen goed zal doen.
Kunst moet wel leuk blijven lijkt het adagium. De spanning in de lucht maakt dat het veld dat altijd de vrijplaats is om nieuwe ideeën te lanceren, potentiële oplossingen laat proefdraaien en ons creatief blijft voeden nu als te bedreigend wordt gezien. Juist het conformeren tot op het saaie af wordt nu als ‘volwassen’ bestempeld. Terwijl deze spanning ook kan verdwijnen als je komt met andere oplossingen dan je te conformeren aan sociale verwachtingen. Conformeren naar de norm maakt ons allen ‘sitting ducks’ die allang met hagel geschoten zijn. Creativiteit laat ons springen, vliegen en maakt ons ongrijpbaar. Het haalt ons uit ons koker denken en we vinden nieuwe oplossingen. Goede performance kunst is allang volwassen en zet onze hersenen aan het werk. Ondertussen verlang ik enorm naar de versgeperste sinaasappel.
©Afbeelding: ChatGPT