Op dinsdag 11 november 2025 verzorgde Manifesta een lezing over de komende editie in het Ruhrgebied, die in 2026 plaatsvindt. De lezing werd gegeven door Hedwig Feyen, directeur-curator van Manifesta, en Josep Bohigas, een Catalaanse stedenbouwkundige en architect. Bohigas is vooral bekend geworden door zijn werk aan de Superblocks in Barcelona. Samen hebben zij vooronderzoek gedaan naar de ruimtelijke en sociaal-maatschappelijke vraagstukken in de Ruhrregio. Tijdens deze avond presenteerden zij hun bevindingen en de hoofdlijnen van Manifesta 16 aan het Nederlandse publiek.
Manifesta: een nomadische Europese kunstbiënnale Manifesta is een nomadische Europese kunstbiënnale, in 1996 bedacht en opgericht door Hedwig Feyen, die sindsdien als curator optreedt. Manifesta is Feyen en Feyen is Manifesta. Haar verhaal weerspiegelt de groei en ontwikkeling van het platform. Feyen schetst de transitie van een kunstexpositie naar een platform dat transformatie faciliteert en reageert op veranderingen in een specifieke regio of plaats.
Leren van het verleden Dat Feyen zelf mee transformeert en Manifesta daardoor levend houdt, wordt duidelijk als je de geschiedenis van Manifesta bekijkt. In 2014 onderzochten twee stedelijk antropologen de impact van Manifesta op de stad waar het evenement plaatsvond. Hun conclusie was dat Manifesta onbedoeld bijdroeg aan de negatieve effecten van gentrificatie: de bevolking die Manifesta wilde betrekken, moest door de kunsttentoonstelling uiteindelijk de wijk verlaten. Buurten werden opgeknapt, te duur voor de oorspronkelijke bewoners, die soms al voor het evenement moesten verhuizen.
Een nieuwe aanpak Het is daarom des te waardevoller dat Feyen Manifesta heeft laten transformeren. Niet langer is het de lokale partij die vraagstukken en locaties voorstelt; Manifesta voert nu zelf onderzoek uit. Naast overheden worden ook bewoners actief betrokken, onder andere via citizens’ assemblies. Voor deze editie zijn specifiek door de lokale bevolking aangedragen locaties en vraagstukken opgenomen. Manifesta is uitgegroeid tot een platform waar potentiële veranderingen worden geprobeerd en waar kunstenaars, na analyse met de lokale bevolking, aan de slag gaan.
Het Ruhrgebied: een regio in transitie Feyen en Bohigas trokken de afgelopen maanden door het Ruhrgebied, de armste regio van Duitsland – zelfs armer dan de deelstaten die voor Die Wende bij de DDR hoorden. Met het sluiten van de mijnen en fabrieken verdween een groot sociaal netwerk. Wat gebeurde er met de mijnwerkers en hun families? Wat verving de mijn als bindende factor in het sociale weefsel?
Drie opvallende kenmerken van het Ruhrgebied Een tweede vraag die naar voren kwam, is hoe de regio is opgebouwd. Bohigas ontdekte dat de steden niet zijn gegroeid vanuit een oude kern. De buurten in het Ruhrgebied zijn vooral ontstaan als kleine kernen rondom de mijnen – dichter bij het werk dan bij een stad. Een derde element is het oorlogsgeweld: tijdens de Tweede Wereldoorlog vielen er veel bommen, niet op de steden, maar op de mijnen en omliggende buurten. Dit leidde tot een grote wederopbouwperiode met naoorlogse architectuur. Een vierde vraagstuk is de inklinking van de grond, op sommige plaatsen tot wel 12 tot 15 meter. Natuur en mens moeten zich hierdoor voortdurend aanpassen. Door deze inklinking verzamelt regenwater zich sneller in lagere delen en lopen sommige mijnen vol met water, wat het grondwater ernstig vervuilt.
Een nieuwe structuur voor het Ruhrgebied Bohigas haalt als voorbeeld zijn werkproces bij de Superblocks in Barcelona aan. Om wijken te definiëren, zocht hij naar een grid over de stad – een nieuwe structuur gebaseerd op bestaande structuren. In het Ruhrgebied is echter sprake van een eilandenstructuur: buurten die vooral op zichzelf staan. Opvallend is het actieve sociaal-culturele leven in de regio, dat ook naar voren kwam tijdens de citizens’ assemblies.
Kerkgebouwen: een nieuwe bestemming Uit deze bijeenkomsten ontstond het idee om iets te doen met de kerkgebouwen. Deze staan centraal in buurten, dorpen en wijken en vormden een belangrijke verbinding voor de gemeenschap. Dankzij de Kirchensteuer – een kerkelijke belasting die door de Duitse overheid wordt geheven – worden veel kerkgebouwen onderhouden, ook als ze leegstaan. Sommige kerken zijn al verbouwd tot luxe appartementen, wat de druk op de gemeenschap vergroot. De lokale bevolking wil dat deze gebouwen een sociale rol blijven vervullen, maar dan niet meer als kerk. Vandaar de titel voor de komende Manifesta: This Is Not a Church. Het gebouw lijkt op een kerk, maar de functie is dat niet. Nederland dient als voorbeeld: hier hebben veel kerken een geheel nieuwe invulling gekregen, zoals boekhandel, eventruimte, concertzaal, zwembad, hotel, woonhuis en meer.
Manifesta 16 in vier steden Manifesta 16 – This Is Not a Church vindt plaats in vier steden: Duisburg, Essen, Gelsenkirchen en Bochum. In totaal krijgen 12 voormalige kerken – die dus geen kerk meer zijn – een nieuwe bestemming. Zestig kunstenaars gaan met de lokale bevolking aan de slag om deze gebouwen een nieuwe invulling te geven. De kunstenaars weerspiegelen de culturele achtergronden van de bewoners; er is specifiek gezocht naar Poolse, Turkse, Oekraïense en Belarussische makers, naast Duitse kunstenaars.
Manifesta 16: een platform voor verandering Manifesta 16 is geen traditionele kunstexpositie. Het is een platform dat in de zomer de eindresultaten toont van samenwerkingsverbanden tussen kunstenaars en bewoners. Het gaat om voorstellen en ideeën over hoe de gebouwen anders gebruikt kunnen worden, of om objecten die ons helpen anders naar deze gebouwen te kijken. Het is een stedelijke interventie die het sociale leven ondersteunt en gemeenschappen die het moeilijk hebben een extra steun in de rug geeft.