Op 1 april presenteerde Dries Verhoeven in Theater Utrecht zijn bijdrage aan het Nederlandse paviljoen voor de Biënnale van Venetië in 2026. Samen met curator Rieke Vos en twee auteurs die essays schreven voor de bijbehorende publicatie, gaf Verhoeven inzicht in zijn werk en de ideeën erachter.
The Fortress is de titel van de Nederlandse inzending voor de 61ste Biënnale van Venetië. Het is misschien wel de bijdrage met de minst zichtbare kunst, maar zeker de meest intensieve: dertien performers treden vijf dagen per week zes keer per dag op, en dat zeven maanden lang. Helaas werd er tijdens deze avond geen echte preview van de performance getoond (hier had ik stilletjes toch op gehoopt), maar wel een diepgaande blik achter de schermen. Verhoeven en Vos deelden hun visie, het selectieproces werd toegelicht en de essays uit de komende catalogus kregen ruime aandacht.
Tijdens het gesprek passeerden de bekende thema’s rondom de biënnale de revue. Het paviljoen, ontworpen door Gerrit Rietveld, is een monument dat weinig ruimte biedt voor aanpassingen. De Biënnale zelf is een vreemde setting: landen presenteren hun kunst broederlijk naast elkaar, terwijl de wereld buiten juist wordt gekenmerkt door groeiende spanningen. Eelco van der Lingen, voormalig directeur van het Mondriaanfonds, sprak over een probleempodium. De Giardini, als symbool van oude wereldmachten en Europese dominantie, versterkt dit contrast. Net als bij het Eurovisie Songfestival geldt: als maker ben je eerst en vooral een Nederlandse maker, niet per se een internationale kunstenaar. En dan is er het publiek, dat naast het bekijken van kunst vooral geniet van een dagje uit met espresso en Aperol Spritz op het terras. De buitenwereld blijft buiten.
Hoe houd je als maker vast aan je eigen signatuur, terwijl je rekening houdt met deze context? Verhoeven focust zoals altijd op de bezoeker als actieve deelnemer. Onze aanwezigheid en deelname zijn essentieel. Verhoeven ziet in het paviljoen een gebouw dat ontworpen was in een tijd van maakbaarheid, een witte glanzende toekomst na een periode van verwoestende oorlog. Maar de tijden veranderen en de oorlog lijkt weer dichterbij dan ooit. We zoeken geen verlichting, maar veiligheid. Daarmee verandert hij het paviljoen van een verlicht en helder wit museaal object naar een fort: gesloten, afgeschermd van de buitenwereld. Slechts een kleine groep mensen is welkom. Zij verschuilen zich in het gebouw dat zich langzaamaan sluit. Van licht naar donker, van rust naar ontreddering en verwoesting. Is het afgesloten fort nu een plek waar je beschermd wordt tegen de boze buitenwereld, of juist de plek waar de 17e-eeuwse zinsnede over Nederland in 1672 – redeloos, radeloos en reddeloos – zich openbaart?
Twee van de drie catalogusauteurs, Maurits de Bruijn en Bas Heijne, reflecteerden op de bredere context van deze inzending. Hun verhalen ademen somberheid: de idealen van de Verlichting staan onder druk, zowel van buiten als van binnen. Heijne duikt in het verlies van maakbaarheid, individualisering en de erosie van onze rechtsorde, terwijl De Bruijn een kritische blik werpt op Israël en de Palestijnse genocide. Beide benaderingen zijn subtiel, maar confronterend: welke veiligheid verliezen wij, hoe ontstaat apartheid, hoe is dit gevoed door het Europese Verlichtingsdenken?
De avond eindigde met een ontnuchterende conclusie: de wereld is een sombere plek geworden, en de toekomst ziet er eerder grijs dan rooskleurig uit. Verhoeven wil ons laten ervaren hoe we in deze onzekere tijden houvast zoeken – en hoe we in de kunst soms vasthouden aan de waarden van gisteren. Zijn fort omarmt de donkerte en jaagt onze adrenaline op, als spiegel van een wereld die veiligheid zoekt in plaats van verlichting. Én, om af te sluiten, hoopt Verhoeven dat iedere bezoeker bewust wordt van het probleempodium dat de biënnale is.
De Nederlandse bijdrage The Fortress kun je gedurende de looptijd van de Biënnale van Venetië van 9 mei tot en met 22 november 2026 ieder heel uur van de openstelling bezoeken met performance op woensdag tot en met zondag. Op dinsdag is het gebouw open zonder performance.
Meer weten over deze biënnale? Volg dan één van onze lezingen over de 61ste Biënnale van Venetië.
