De afgelopen weken ben ik gefascineerd door het thema othering, een proces waarin groepen of individuen als anders of vreemd worden neergezet. Nu ik deze week voor de vierde keer Manifesta16 in het Ruhrgebied bezoek, wordt de scheiding tussen de groep van kunstbezoeker, vrijwilligers en medewerkers van Manifesta tegenover de buurtbewoners zelf steeds zichtbaarder. Mijn vraag is, word ik onbedoeld meegetrokken in zien van de bewoners van het Ruhrgebied als ‘de ander’?
Het idee achter Manifesta is om via participatie op lokaal niveau mensen te helpen bij het vinden van oplossingen voor lokale vraagstukken. Kunst speelt daarbij een belangrijke rol: het helpt bij het bedenken van nieuwe, creatieve ideeën en het uitproberen van potentiële oplossingen – alles in samenwerking mét buurtbewoners.
In deze editie van Manifesta draait het om de vraag of een (voormalig) kerkgebouw kan functioneren als plek van gemeenschapszin en sociale binding. Om ervoor te zorgen dat iedereen dezelfde informatie heeft, zijn naast een paar ideeën voor hergebruik van kerkgebouwen vooral veel kunstwerken gekozen. Deze geven inzicht in de manier waarop specifieke groepen zich staande houden in de regio. Opvallend is dat dit nu vooral mensen in een minderheidspositie zijn: mensen met een Turkse of Poolse achtergrond, mensen die behoren tot de LHBTIQ+-gemeenschap en andere minderheidsgroepen.
Participatie ontbreekt grotendeels – op een paar activiteiten na. De minderheidsgroepen worden opnieuw neergezet als ‘de ander’. En dat is precies het concept van othering. Samenwerking met de buurtbewoners is niet zichtbaar.
Een positief effect voor mij is dat ik de regio en de bewoners opnieuw bekijk, met de vraag: Wat maakt hen dan anders dan mij? En herken ik die minderheidsgroepen?
En ja, in Essen – waar ons hotel staat – zie ik veel minderheden: van allerlei, waarbij de doorsnee Duitser zelf ook een minderheid is geworden. Als die al bestaat. Wat mij eigenlijk nog meer opvalt, is de manier van samenleven hier in de stad. Alles is echt door elkaar heen: Arabische winkels, met daartussen een homobar; Aziatische restaurants tegenover lowbudget-Duitse winkelketens. En dak- en thuislozen zie je overal, bij iedereen. Misschien kent niemand de ander echt goed, maar iedereen ziet elkaar wel. En er zijn weinig zichtbare problemen op straat: geen geschreeuw, getrek of andere vijandigheden.
Nu ik dit stuk schrijf, denk ik: samenleven is hier al een feit, alleen het écht leren kennen van elkaar is lastiger. En ik vind steeds meer voorbeelden van activiteiten in de stad: in buurtcentra en kerkgemeenschappen waar actief momenten worden georganiseerd om elkaar beter te leren kennen.
In plaats van het wiel opnieuw uit te vinden, hadden de twaalf kerken van Manifesta ook een locatie kunnen zijn voor al die activiteiten. Ga op bezoek bij de ander, dan worden zij snel vertrouwde bekenden.
