De 61ste Biënnale van Venetië is zo groot dat één recensie geen recht kan doen aan alle facetten van deze enorme verzameling kunst. Daarom bespreek ik de Biënnale in delen. Met de expositie In Minor Keys, samengesteld door Koyo Kouoh, richt ik me direct op de grootste internationale tentoonstelling – en naamgever – van deze editie.
Naast de vele mooie kunstwerken merk je gedurende deze Biënnale welke rol een hoofdcurator heeft, juist door het ontbreken van diezelfde hoofdcurator.

Met In Minor Keys wilde Kouoh een expositie samenstellen die zich richtte op de stemmen die niet worden gehoord, maar wel de sfeer bepalen. Met de nadruk op de muzikale mineurtonen wilde ze ons laten ervaren dat deze zowel het neerwaartse, sombere deel van de muziek accentueren én de hoop kleur geven. Vooral op die hoop had zij zich gericht.
Alleen: op 10 mei 2025 overleed Koyo Kouoh onverwachts aan leverkanker, waarna haar team van vijf het werk overnam. De kunst was op orde, de verhalen per maker waren helder, maar het echte verhaal in de tentoonstellingszalen – daartoe hadden we Kouoh nodig.

Ik heb daarmee ook mijn enige echte kritische kanttekening samengevat. Een lopend verhaal in een expositie helpt bezoekers te begrijpen waarom deze kunstenaars en kunstwerken geselecteerd en samengebracht zijn. Ik denk dat dit het deel is dat Kouoh in het jaar tussen 10 mei 2025 en de opening op 8 mei 2026 wilde vormgeven. Want eerlijk is eerlijk: tijdens mijn eerste bezoeken aan deze expositie mopperde ik over het gebrek aan een leidraad, de antwoorden op de waarom-vragen.
Pas bij thuiskomst, toen ik de catalogusteksten woord voor woord doorliep, daalden Kouohs ideeën in. Daarmee ontstond een zeer positief beeld van haar expositie.

In de grote catalogus heeft haar team een verdiepende tekst geschreven over de expositie en het verhaal van Kouoh. Daar komt een beter beeld naar voren van de mineurtonen en hoe de tentoonstelling is ingericht. Ook blijkt dat met deze expositie er echt wezenlijke, mooie handvatten voor een toekomst te vinden zijn.
Allereerst zijn er geen kaders of categorieën; er is wel een stroom. Kouoh omschreef dit als een visuele en meditatieve processie. Hier worden we uitgenodigd om te luisteren naar fluisterende stemmen, bezinningsmomenten in te voegen (letterlijk met veel zitplekken in de expositie), om van kunstwerk naar kunstwerk te dwalen in een eilandenrijk van kunst en veel collectieve bewegingen te ontdekken.

Veel kunstwerken zijn groot en groots, terwijl in de opstelling in de zalen niet is gekozen om deze werken een monumentale, overheersende rol te geven – niet op enorme voetstukken geplaatst en ook niet alleen in een grote hal. Alles is samengebracht; iedereen is gelijk, of het nu groot of klein is.
Houd je van grootse exposities vol opvallende, monumentale kunstwerken, dan is deze tentoonstelling niet voor jou. Daarnaast: wil je daadwerkelijk kunnen bezinnen en de echo’s van andere culturen toelaten, dan heb je echt meer tijd nodig dan gebruikelijk.

De processie begint met de kostuums van Big Chief Demond Melancon, die zijn werken maakte voor het Mardi Gras-feest in New Orleans. Op deze kostuums staan alternatieve verhalen voor de geschiedenis van New Orleans en de Afro-Amerikaanse gemeenschap. Ook de prachtige pauw van Ebony G. Patterson, een werk dat naar zijn eigen staart tuurt,geeft in de Giardini de eerste aanzet van de processie. In de Arsenale is de processie terug te vinden in de werken van Nick Cave: zijn zeven beelden zijn verspreid door de hal en tuinen geplaatst, alsof je de processie voorbij ziet trekken.

Misschien minder bewust, maar wel zeer invloedrijk in de opbouw van de expositie zijn de drie altaren die opgebouwd zijn. In de Giardini vinden we een eerbetoon aan Beverly Buchanan en Issa Samb.
Buchanan richtte zich met haar werk op het helen van een fysieke plek waar meerdere verhalen en perspectieven de plek claimden en elkaar wilden uitsluiten. Zij zocht naar heling van deze plek en de verhalen. Ze was zeer gericht op de groep: samenwerken en mensen samenbrengen die elkaar verloren hadden.
Issa Samb was een mentor van Kouoh, en zijn visie op het kunstwerk en wat kunst is, is in deze expositie terug te vinden. Voor hem was het fysieke object niet de kunst; de nadruk lag bij hem op het experiment, het tijdelijke en de zoektocht naar nieuwe politieke en sociale ideeën. Publieksdeelname stond voor hem voorop. Hij had de filosofie dat de beeldende kunst kan worden gebruikt om de strijd van achtergestelden om hun positie in de samenleving te ondersteunen.

Het derde altaar is gewijd aan Kouoh: een eerbetoon dat haar team in de expositie heeft opgenomen. Een groot duo-portret van Koyo Kouoh en schrijfster Toni Morrison, geschilderd door Maria Magdalena Campos-Pons is omringd door werken van Issa Samb, Beverly Buchanan, Werewere Liking, Daniel Lind-Ramos en Celia Vásquez Yui.

In tegenstelling tot Samb zag Kouoh geen zwakkeren, maar mensen en natuur wiens stem (te) zacht is – de mineurtoon in de muziek. En die lichtte ze uit.
We stappen in het portaal van Tabita Rezaire naar een andere wereld: een plek om in bezinning een onstoffelijke ruimte eigen te maken. Terwijl Cauleen Smith ons met haar film probeert te transporteren naar het leven van Wanda Coleman in Los Angeles in de jaren 1960. Carsten Höller vraagt ons om te gaan zitten en de geuren van zijn moeders sjaal en zijn vaders hoed te ruiken. Geuren vormen door heel Venetië een verrassend element in de kunstwerken.

Als we de wereld nu eens daadwerkelijk anders zien, wat kan dit dan betekenen? De werken van Edouard Duval-Carrié, Ayrson Heráclito, Hagar Ophir en Rajni Perera & Marigold Santos brengen ons in de werelden van de Vodou, Candomblé, séance en een geheel nieuwe mythologie.
Ook de natuur en ons leven met de natuur worden op inspirerende wijze gepresenteerd: met films van Uriel Orlow, de stadsmoestuin van Linda Goode Bryant en de klimmende planten bij de entree van Otobong Nkanga.

Kouoh wilde ons uitnodigen in haar wereld van RAW Material Company, een collectief dat zij in 2008 had opgericht in Dakar, Senegal. Een plek om te leren met en van elkaar, waar hiërarchie afwezig is, men vaste kaders betwist en nieuwe ideeën omarmt om de mens en de wereld te helen en samen te brengen.
Het letterlijk verplaatsen van RAW Material Company is onmogelijk. Toch is het Kouoh en haar team gelukt om de inspirerende sfeer van de creatieve binnenplaats van RAW, van Issa Samb, Werewere Liking en vijf andere collectieve scholen naast RAW, hier in een expositievorm samen te brengen. Een plek waar ideeën stromen, zachte stemmen klinken, we samenkomen en werken aan nieuwe handvatten om uit de impasse van nu te komen.