Berggruen Arts & Culture opende deze zomer haar eerste expositie in Palazzo Diedo in de wijk Canneregio in Venetië, getiteld Strange Rules. Daar presenteerde de stichting het concept Protocol Art: kunst die werkt met de onderliggende regels die bepalen hoe cultuur wordt gevormd, verspreid en ontvangen in het digitale tijdperk. De stroming is om twee redenen belangrijk. Ze maakt de verborgen regels van de digitale cultuur zichtbaar — en ze waarschuwt voor de langetermijngevolgen daarvan, nu ook kunstmatige intelligentie die regels overneemt.
Binnen de antropologie wordt de digitale wereld steeds meer als een wereld apart bestudeerd. Juist daar, online, vinden mensen elkaar die in de fysieke wereld ver van elkaar verwijderd leven: bijvoorbeeld fans van K-pop, postzegel- en muntenverzamelaars, wetenschappelijke onderzoekers en minderheden. Een ander onderzoeksveld dat de antropologie actiever verkent, is de invloed van platformen als TikTok op het gebruik van de stad. Amsterdam kent meerdere wachtrijen voor winkels die volgens TikTokkers een echte must zijn, terwijl menig Amsterdammer zijn lekkernijen liever ergens anders haalt.
Het boeiende van de kunst bij Berggruen is dat ze laat zien hoe het digitale onze kijk op de wereld bepaalt. Joshua Citarella en New Models bouwden een complete installatie met fysieke objecten die verbonden zijn met online communities. Bijvoorbeeld met petten: de drager toont fysiek diens verbondenheid met een subgroep.
Een ander werk draait om de ideeën over arbeid, zelfredzaamheid en zelfverantwoordelijkheid. De zelfhulpgoeroes die vroeger boeken schreven, vinden hun klanten nu via online kanalen. De boodschap is simpel: jouw succes is volledig zelf te realiseren, zolang je maar specifieke stappen volgt. Dat idee heeft zich wereldwijd op velerlei manieren in ons denken ingebed. Een succesvol mens is sportief, eet gezond, volgt een strak dagschema, werkt met lijstjes en weet te delegeren — en dat is nog maar het begin.
In mijn ogen ontstaat het probleem wanneer AI-systemen deze hulpbronnen en tips meenemen in hun analyses. De robots wegen bronnen tegen elkaar af: meerdere bronnen zeggen A, één wetenschappelijke bron zegt B — dan weegt A vast zwaarder.
Een tweede probleem is de herkomst van de bronnen zelf. Europese landen, de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland hebben veel bronnen gedigitaliseerd. Veel culturen in Afrika hebben geen geschreven bronnen, laat staan een enorme databank aan digitale bronnen. Hetzelfde geldt voor inheemse culturen in Zuid-Amerika, China, Australië en Nieuw-Zeeland, en voor gemarginaliseerde groepen in Europa en de Verenigde Staten. Niet online is niet gezien — en niet gezien is uiteindelijk niet bestaand. Precies die bias zit nu ook in de trainingsdata van AI, waardoor hele culturen statistisch onbestaand worden.
Protocol Art onderzoekt deze dynamiek en legt de nadruk op de lange termijn. Waar kunst in het begin vooral het korte-termijneffect van de digitale wereld zichtbaar maakte, zoekt de nieuwe stroming naar het proces: de verandering over meerdere jaren en de ontwikkeling van de maker. Daarmee loopt Protocol Art vast in de redelijk korte-termijnplanning van de tentoonstellingswereld en de kunsthandel. Het nu is belangrijk, niet een expositie die over meerdere jaren terugkeert.
Terwijl die langere duur juist de kracht van deze stroming is. Daarmee sluit ze aan bij culturele veranderingen, die ook over jaren gaan. Dat is geen vergezochte luxe. Neem de architectuur: ook daar wordt AI ingezet voor ontwerpprocessen en analyses, en ook daar sluipen ongezien allerlei vooroordelen het ontwerpproces in. Maar ontwerp en realisatie beslaan binnen de architectuur en stedenbouw al snel tien jaar of meer. De effecten van die vooroordelen zullen wij dus pas veel later ervaren. Het onderzoeken, analyseren en zichtbaar maken van zulke langetermijngevolgen is nu al van belang.
Juist daarom verdient deze stroming meer dan de korte adem van de tentoonstellingsagenda. De zwakke schakels van AI en andere online bronnen zijn nu al zichtbaar — en nu dus ook nog bij te sturen. Protocol Art levert de blik op de lange termijn die daarvoor nodig is.
De expositie Strange Rules is nog te zien t/m 22 november 2026 in Palazzo Diedo, Berggruen Arts & Culture in Venetië
Zie meer bij Berggruen Arts & Culture.
