Is een tentoonstelling geslaagd als je je eerst moet verdiepen om de doelstelling te begrijpen? En als deelname aan het programma het hoofddoel is, maakt jouw bezoek dan al het succes van deze Manifesta? De 16e editie van Europa’s enige nomadische kunstbiënnale, Manifesta, heeft zich een onderzoeksdoel gesteld. Daardoor is het eindresultaat niet alleen een uitkomst, maar ook een onderdeel van het onderzoek zelf – en dus van het succes. Deze expositie past dan ook niet in de hokjes van een reguliere kunsttentoonstelling. Manifesta16 Ruhr is levend onderzoek, waar kunst om de kunst strijdt met kunst als middel. Daarmee past deze tentoonstelling in een al langer lopend debat over wat kunst is en welke rol kunst heeft in de samenleving. Ook laat de tentoonstelling voelen hoe moeilijk het is, om buiten de gebaande paden te gaan.
Het doel
Manifesta 16 startte in 2023/2024 met een tweeledige vraag: hoe creëer je gemeenschapszin als traditionele verbindende factoren zoals kerk en mijnbouw wegvallen? En wat doe je met de leegstaande kerkgebouwen die daarbij achterblijven? Sinds de 12e editie in Palermo (2016) werkt Manifesta met een urban vision: een onderzoek dat inzicht biedt in regionale sociaal-maatschappelijke vraagstukken die verbonden zijn met de gebouwde omgeving. De aangestelde architect of stedenbouwer gebruikt deze visie als holistisch startpunt voor het vormgeven en onderbouwen van de onderzoeksvragen. Voor deze editie is de Catalaanse architect Josep Bohigas verantwoordelijk. Zijn centrale vraag luidde: Hoe kunnen ontheiligde, transformerende kerkgebouwen een creatief startpunt vormen voor de revitalisatie van de buurt? Het afgelopen jaar vonden diverse workshops, activiteiten en onderzoeken plaats rond deze vraag. De kunst die we nu zien, varieert van resultaten van onderzoeken tot middelen om samenkomsten te organiseren, verhalende objecten – of simpelweg kunst om de kunst.
Het resultaat
De kracht van deze editie ligt in de bundeling per kerk. Twaalf kerken in vier steden – Bochum, Essen, Gelsenkirchen en Duisburg – vormen samen het decor. Elke locatie vertelt een eigen verhaal, samengesteld door een eigen curator of curatorenteam. Er is ruimte voor reflectie en bezinning over de ontheemding die heeft plaatsgevonden, voor praktische workshops waar jij aan mee kunt doen en voor concrete voorbeelden van hergebruik. Toch dreigt het hergebruik bij de meeste kerken te verzanden in het inrichten als locatie voor kunstexposities; slechts op een paar plekken wordt er daadwerkelijk gezocht naar alternatieve bestemmingen. Daar zit de spanning van deze Manifesta: afhankelijk van wat je zoekt, is de tentoonstelling geslaagd – of juist niet.
Kunst om de kunst
De strijd tussen kunst om de kunst en kunst als middel wordt zichtbaar in de specifieke kunstkerken. Elke stad heeft een ‘kunstkerk’: een locatie waar de werken zijn gegroepeerd rond een centraal thema, met de kunst zelf als einddoel.
In Duisburg is dat de Kulturkirche Liebfrauen, die al langer als expositieruimte fungeert. De bovenkerk is groots ingericht met Ouranophobia 4705 van Abbas Zahedi. Hergebruikte orgelpijpen vormen hier een horizontaal orgel of luchtafweergeschut, omringd door kleinere werken.
In Bochum is de Christ-König Kirche de kunstlocatie. Door het hele gebouw zijn werken te vinden die gezamenlijk verhalen vertellen over de regio: over herinneringen, medeplichtigheid en het uitwissen van mensen. De mijnbouwgeschiedenis – hoe deze industrie de lokale cultuur vormgaf en wat er gebeurde na de sluiting van de mijnen – komt hier in diverse vormen aan bod.
Ondanks de sterke verbindende verhalen binnen deze exposities, bezoek je deze kerkgebouwen hier vooral om de kunst en zijn het gebouw en de plaats onbelangrijk geworden.
Beperkt ingericht op het onderzoeksdoel
In drie kerken fungeert kunst als middel om je samen te brengen met anderen en om de functie van de kerkgebouwen zelf te onderzoeken. De twee sterkste voorbeelden zijn beide samengesteld door Josep Bohigas. In de Sint-Ludgeruskerk in Bochum is sport het bindmiddel. Basketbalpalen, te smalle voetbaldoelen en andere palen en netten zijn niet bedoeld om te scoren. Fail Louder – zo luidt de titel van het werk van CaboSanRoque in samenwerking met Flexo Arquitectura – beloont jouw misser met orgelmuziek: als jij de bal tegen het frame trapt, activeer je het orgel. Hier draait het om meedoen, niet om winnen. Een eenvoudig idee, uitstekend uitgevoerd.
Nog duidelijker voel je Bohigas’ visie in de Sint-Jozefkerk in Gelsenkirchen. Hoe ervaar je een kerkgebouw niet meer als kerk? Door het te verhullen. Met plastic en lucht is het hele schip van deze 19e-eeuwse kerk bedekt met een enorme ballon. Het resultaat is magisch, met de glas-in-loodramen bij het altaar die door het blauwe vlies heen schemeren. De ruimte binnen de ballon is gevuld met zand, door buurtbewoners gemaakte banken en stoelen, en wordt de komende tijd gebruikt voor buurtactiviteiten zoals sportevenementen. Eerder organiseerde Bohigas hier al een markt. Juist de toekomstige activiteiten maken dat je nieuwsgierig wordt naar wat er in deze ‘blauwe cocon’ allemaal zal gebeuren.
Bij Bohigas vind je de participatie die hij ook in zijn urban vision beschrijft en die kenmerkend is voor zijn werk in steden als Barcelona. Hier voel je ook het cultuurverschil tussen Duitsland – meer gereserveerd en formeel – en Catalonië, waar politieke structuren en participatie dieper in alle lagen van de samenleving zijn verweven.
Conclusie
Het eindresultaat van Manifesta 16 doet sterk denken aan een voorstel om meerdere kerken om te vormen tot kunstinstellingen. Toch zijn in de urban vision juist diverse ideeën geopperd: een zwembad, sportcentrum, bibliotheek en meer. Helaas zijn deze opties maar beperkt onderzocht. Misschien zijn hier architecten toch meer op hun plaats.
De kracht van deze Manifesta zit vooral in het verhalende karakter van de kunst. Het zichtbaar maken van culturele identiteit, hoe taal grote impact heeft op hoe wij iemands positie zien, en op welke wijze mensen zich vormen tot groep en anderen uitsluiten. Met de vele workshops, debatten, wandelingen en meer in de komende maanden, wordt duidelijk of Manifesta aan het einde ook daadwerkelijk de kerkgebouwen als startpunt van wijkverbetering heeft gemaakt. Ook vallen de videowerken op, die op een mooie wijze abstracte onderwerpen zichtbaar maken.
Uiteindelijk helpt bij deze biënnale enige vorm van voorkennis over de regio en de intentie van Manifesta in het Ruhrgebied. De kunst valt eerder op zijn plek, net zoals je beter begrijpt welk doel de vele activiteiten hebben die Manifesta gedurende de periode van de expositie organiseert.
Onze tip is om met Manifesta16 ook het Ruhrmuseum te bezoeken in het UNESCO erfgoed Zollverein in Essen. Hier wordt op een mooie manier de geschiedenis van de regio uiteengezet én vertelt hoe de samenleving werd gevormd binnen de wereld van de grote industrie.
In het kader van Manifesta16 organiseren wij meerdere lezingen die uitleg geven over de doelstellingen en de kunst. De lezing geeft je kaders en zinvolle voorkennis om de ideeën achter de kunst en expositie als geheel te begrijpen.
Manifesta16 Ruhr loopt van 21 juni tot en met 4 oktober 2026 en is gratis te bezoeken in Essen, Gelsenkirchen, Bochum en Duisburg. Meer informatie vind je op hun website https://manifesta16.org.
