Tijdens de voorbereiding dacht ik af en toe, het is wel heel veel kunst op dit programma. Dat gedurende de reis er ook nog een extra locatie werd toegevoegd en sommige deelnemers zelf ook nog andere plekken meenamen, had ik niet voorzien. Een succesvolle en bomvolle kunstreis in Berlijn én Hannover.

Hannover vormde onze tussenstop op weg naar Berlijn en ook voor de terugreis. Met ons bezoek aan het Kestner Gesellschaft in deze stad, begon ons kunstreis. Het prachtige Jugendstilpand van de kunstvereniging in het hart van Hannover bevatte vier tijdelijke eigentijdse kunstexposities. Twee grote solo-exposities en twee kleine tentoonstellingen. Op de bovenverdieping vonden wij het werk van de Britse kunstenaar Jack O’Brien. O’Brien maakte van gevonden materialen nieuwe constructies die naar zijn idee ons bewust maakt van hoe wij ons leven inrichten dankzij deze objecten. Alsook welke culturele boodschappen de individuele objecten hebben in hun oorspronkelijke vorm én in de nieuwe door hem gemaakte samenstelling.

De Thaise Som Supaparinya had vier films die in het Kestner Gesellschaft werden getoond. Alle vier toonden zij prachtige beelden van Thailand, gespiegeld aan de gevolgen van menselijk ingrijpen in de natuur met dammen, rivieromleggingen en kanalisering. Zowel voor de natuur als de lokale bevolking. De kleinere exposities van Göksu Kunak en Assaf Kimmel bevatte ieder één ruimte vullend werk.

Pas in de avond kwamen wij aan in Berlijn om samen te eten bij de Italiaan om de hoek. Een mooie start van onze 6-daagse reis in deze Europese hoofdstad.

Onze eerste volle dag in Berlijn startten wij met een bezoek aan de Sammlung Hoffmann. Een private verzameling in het centrum van Berlijn. Met huissloffen over onze schoenen werden wij in 3 groepen door de woning van het echtpaar Hoffmann meegenomen. Doordat de groep te groot was voor de woning, ging 1 van de drie groepen met Job door de wijk en naar de eerste locatie van de 13^e Biënnale van Berlijn, de Sophiensaele. In de wijk gaf Job een blik op de stad aan de hand van de stedelijke antropologie, zonder de Joodse geschiedenis van deze buurt over te slaan. Na anderhalf uur draaide de groepen om.

Rondom de lunchtijd was een gat in ons programma ontstaan, doordat onze gidsen bij het KW Institute pas laat onze konden meenemen. Om iet verveeld op een parkbankje te belanden, had Job de dag ervoor bedacht om de Berlinische Galerie te bezoeken en om ook hier te lunchen. Nog meer kunst! De vaste collectie van de galerie omvat de stadscollectie van de 20^ste eeuw, die is aangevuld met tijdelijke exposities van eigentijdse kunstenaars. Dus naast werken van El Lissitzky, Max Ernst, Judy Chicago en vele anderen, vonden wij ook werk van jonge makers als John Bock (videowerken gebaseerd op de kijkdoos), Moniara Al Qadiri (uiteenzetting van de aardolieindustrie) en Gala Hernández López (menselijk zelfbeeld in een digitale wereld). En niet te vergeten de solo-expositie met het werk van de Berlijnse fotografe Marta Astfalck-Vietz (1901-1994) uit de Weimarperiode.

Om vervolgens terug te keren naar de buurt van de Sammlung Hoffmann voor ons bezoek aan de hoofdlocatie van de Berlijnse biënnale, het KW Institute for Contemporary Art. Hier werden wij als groep rondgeleid door twee mediators. De mediation viel niet bij iedereen in de smaak en halverwege de tour schakelden de twee om naar een meer gidsende rondleiding. De tentoonstelling vroeg hier om meer verhalen achter de werken. De vele makers hadden hun origine hoofdzakelijk in zuidoost Azië en het werk draaide vooral om weerstand bieden tegen een onderdrukkende politieke macht. Het foxing dat als leidraad geldt voor deze biënnale konden de mediators aan de hand van hun route wel goed uitleggen. Een vos gedraagt zich in de stad als dat de regels die wij mensen bedacht hebben niet voor hem gelden. Die houding wilde de curator ons meegeven als methode om een heersende macht te doorbreken, zonder de wet te overtreden. Na onze tour had ieder nog een goed uur om zelf de expositie te ontdekken.

Ook deze avond kon gezamenlijk gegeten worden. Dit keer belandden wij bij Boulevard met een typisch Duitse keuken vol worsten, schnitzels en uien. Na het eten maakte Job met hen die wilden een wandeling door het centrum van Berlijn langs het Museuminsel, via Unter den Linden terug over de Friedrichstraβe naar ons hotel.

Vanaf onze derde dag werd de reis echt vakantie met elke ochtend een late start. Aangezien de musea en verzamelingen laat openen, werd de ochtend heel relaxed. Met op deze dag een korte wandeling naar de achterburen met de Boros Collection. Opnieuw een private verzameling, alleen deze is ondergebracht in een voormalige bovengrondse bunker uit 1942. En ook hier, net als bij Sammlung Hoffmann geen foto’s, wel twee gidsen met een gedegen uitleg over de kunstwerken.

In de middag, na de lunch in de buurt van ons hotel, reden wij naar KINDL, Zentrum für zeitgenössische Kunst. Deze kunstexpositielocatie is gelegen in een voormalige bierbrouwerij. Omdat het centrum in een tentoonstellingswissel zit, bezochten wij met ons gids de enige expositie, Suspect van Aslan Goisum. Deze redelijk lege zalen vertelden het verhaal van een autocratisch regime, waarbij al ons gedrag verdacht is. De foto’s die Goisum heeft gemaakt, kunnen op meerdere manieren geïnterpreteerd worden. Een werkmethode die aansluit op het thema van de Berlijnse biënnale.

Omdat we in de buurt waren, had Job bedacht om een bezoek te brengen aan het voormalige vliegveld Tempelhof. Alleen het regende pijpenstelen, dus een bezoek werd een drive by. Om daarna terug te keren bij ons hotel. Ook deze avond was weer een gezamenlijk diner, nu bij het Indiase restaurant Bombay.

En dag vier betekende een dag met de Berlijnse biënnale als startpunt. Met vertraging van de curator startten wij op de Lehrter Straβe in de voormalige rechtbank met een 1 uur durend gesprek met de curator van deze 13^e biënnale, Zasha Colan. Gedurende dit gesprek werd duidelijk welk doel Colan voor ogen heeft met deze biënnale. Het zichtbaar maken van systemen die mensen structureel onderdrukken, hoe wetgeving daar een onderdeel van is, de vormen van weerstand die je kunt bieden tegen deze systemen en welke gevaren dat met zich meebrengt. Pijnlijk was dat zij vertelde dat zij de hoop was verloren en toch nog hoop vond in het werk The Stairway van Margherita Moscardini in het KW Institute. Een trap die een voor iedereen gelijkwaardige omgeving verbeeldt, waar geen staat of nationale wet van toepassing is en mogelijk een universeel burgerschap kan ontstaan. Toch nog ergens hoop in onze toekomst.

’s Middags een meer hoopvoller programma met ons bezoek aan Martin Gropius Bau. Hier is de expositie Yoko Ono: Music of the mind, een oeuvre tentoonstelling die duidelijk het streven van Ono naar vrede en gelijkheid in al haar werk terug ziet komen. Ook de expositie Vaginal Dais, Fabelhaftes Product gaat over de vrijheid om te leven met een overzicht van het werk van de Berlijnse socialité en drag queen Vaginal Davis.

In de namiddag had iedereen vrije tijd. Sommigen bezochten de Berlijnse Muur en Topographie des Terrors die beiden naast Martin Gropius Bau liggen. Anderen wandelden in 15 minuten naar de Neue National Galerie, waar ook een tentoonstelling aan Yoko Ono was gewijd.

’s Avonds aten we met een grote groep bij de Ständige Vertretung “StäV” in Berlijn, om de hoek bij ons hotel. Ook hier een Duitse keuken, nu op het terras aangezien de regen eindelijk vertrokken was.

Op zaterdagochtend werd de dag begonnen met het bezoek aan de Hamburger Bahnhof, Nationalgalerie der Gegenwart. De plek voor de eigentijdse kunstcollectie binnen de staatscollectie van Duitsland. Ook bevond zich hier de vierde plek van de Berlijnse Biënnale met werk van 5 kunstenaars. Verder had het museum grote exposities van Delcy Morelos (een groot aarden kunstwerk, Madre), Klára Hosnedlová (embrace, een zaalgrote installatie van 9 meter hoge wandkleding, sculpturen en geluidsinstallatie), Toyin Ojih Odutola (U22 – Adijatu Straβe, een fictief metrostation in Berlijn, voorzien van haar schilderijen die als passagiers de perrons vullen) en als laatste het werk van Ayoung Kim (Many Worlds Over, een verhaalvertelling gebaseerd op computergames en AI). Naast de vaste collectie een enorme hoeveelheid aan kunst dat ons werd aangeboden.

De Julia Stoschek Foundation stond in de middag op ons programma. Deze private verzameling staat bol met kunst die gemaakt is met video, geluid, technische installaties, AI en meer technologische mogelijkheden. Met twee gidsen werd onze groep door de collectie geleid. De uitdaging voor onze gids was om het verhaal over te brengen te midden van kunst die met bewegende beelden, geuren en vooral veel geluid onze zintuigen overprikkelden.

Deze laatste volledige dag in Berlijn sloten wij af met een bezoek aan west Berlijn met de Gedächtniskirche. Wandelen vanaf Bahnhof Zoo kregen we een goed beeld van de drukke stad, die juist in onze wijk zo stil overkwam. En in de avond hadden wij ons laatste gezamenlijke diner bij Jamie Olivier, opnieuw om de hoek van ons hotel.

De zondagochtend brak vroeg aan in vergelijking met de voorgaande dagen. Op tijd vertrokken we uit Berlijn om rond de lunch een bezoek aan het Sprengel Museum in Hannover te brengen. Opnieuw een groot museum met een enorme vaste collectie kunstwerken vanaf de 20^ste eeuw tot en met nu. Met bijna alle grote namen vertegenwoordig van de kunstenaars uit de Blaue Reiter groep tot en met Anselm Kiefer.  Van schilderkunst naar beeldhouwkunst en videowerken.

Met ons afscheid van het Sprengel Museum en Hannover kwamen wij aan het einde van onze kunstreis. Met de stops in Oldenzaal en Amersfoort namen wij afscheid van elkaar en een tot ziens voor een volgende keer.