Hoe kan de wereld eruitzien? Welk verhaal wordt hier verteld? Afgelopen week raakte ik erg geïnspireerd door de expositie Musée sentimental in het Musée des Beaux-Arts de Lyon. Binnen deze expositie stond de vraag centraal welke betekenis of functie de objecten hebben binnen de kunstwerken of juist daarbuiten. Je kunt hier heerlijk op los speculeren. Steeds vaker zie je speculeren als methode terug in de creatieve wereld: een manier om los te komen van vaste stramienen, zienswijzen en gedrag. Speculeren kun je zeker leren.
De tentoonstelling brengt je terug naar de jaren 1960. Waar de Fluxus beweging alle aandacht krijgt met zijn visie dat alles kunst kan zijn. Deze beweging baseerde zijn ideeën op de Dada beweging in de jaren 1910 met Marcel Duchamp als meest bekende maker. De Fluxus kunstenaars wilden niet alleen bevragen wat kunst is, maar de kunstwereld ook meer democratiseren en toegankelijker maken. Met happenings, performances, objecten en poëzie lag de nadruk op het alledaagse. Met speelsheid en humor hoopten de makers dat wij als kijker, ontvanger of deelnemer los kwamen van onze vaste denkpatronen.
Ik vond dit inspirerend. Gelijk aan de kunst die ik de afgelopen maanden veel zag. Met alternatieve wereldvisies, andere religies, mystiek of gewoon een andere manier om de wereld te zien. De tentoonstellingen vormen door deze kunst samen te brengen een speculatief onderzoek. Een manier van analyseren van de wereld zonder de noodzaak om alles op basis van feiten te onderbouwen.
De wens is vooral om de westerse gewoonte om met feiten en wetenschappelijk onderzoek de wereld te verklaren, te doorbreken. Met bijvoorbeeld de prikkelende vraag of wetenschap misschien ook een religie is? We geloven in de wetenschap en pas als de wetenschap heeft aangetoond dat iets telkens opnieuw gebeurd, dan is dat waarheid.
Dat onze manier van verklaren cultureel bepaald is, benadrukt ook de postmodernistische filosofie die zegt dat wij samen de waarheid construeren. Wij verklaren de wereld door samen te praten, de wereld te onderzoeken en uiteindelijk samen te bevestigen wat waarheid en onwaarheid is. Daarmee is er ruimte voor aannames én begrenzing door culturele gewoonten en verwachtingen. Is wetenschappelijk onderzoek misschien gewoon speculeren?
Het opvallende is dat dit speculatief onderzoek in de jaren 1960 met onder meer de Fluxus beweging al aanwezig was. Het werd alleen niet als zodanig beschreven. Experimenteren met humor, spel, bevragen van de gewone dingen en alledaags gedrag. Dat paste ook in het tijdsbeeld van dit decennium met de Provo-beweging, de grote protesten tegen kernwapens, Vietnamoorlog, de tweede feministische golf, strijd voor gelijke rechten en de homo-emancipatie. Juist nu, in een periode waarin wij samen opnieuw vastzitten in denkpatronen, vaste aannames en internationale conflicten is het speculeren over hoe de wereld in elkaar zit, goed om los te komen van deze vaste kaders.
Zoals destijds de twintigers tot en met veertigers, zo vragen nu ook deze leeftijdsgroepen zich hardop afvragen of dit wel de wereld is waarin zij willen leven. Met speculeren via de kunst kun je ideeën voorstellen, onderzoeken, aftasten of hier een kern van waarheid in zit of dat er draagvlak is. Denk aan: Hoe veilig voelen wij ons als wij geloven in beschermende geestelijke begeleiders? Hoe zien wij de natuur als we geloven dat elk levend wezen aan ons verwant is? Hoe zou onze economie eruitzien als voedsel de kern is van het systeem in plaats van geld?